Geschiedenis van Katwijk: van Romeinse Rijngrens en vissersdorp tot badplaats

Katwijk ligt waar de Oude Rijn de zee bereikt, een plek die al bijna tweeduizend jaar Romeinen, missionarissen, vissers en badgasten trekt.

In het kort: aan de Rijnmonding bouwden de Romeinen een fort, later groeiden hier de beide Katwijken met hun vissers en heren.
Herkenningspunten: de Witte Kerk aan de boulevard en de Vuurbaak, na de Brandaris de oudste vuurtoren van Nederland, vertellen het verhaal van het vissersdorp.
Badplaats en haring: na 1845 kwamen de badgasten, en in de 20e eeuw had Katwijk de grootste vissersvloot van het land, tot de Atlantikwall een deel van het dorp wegvaagde.
Zelf ontdekken: bezoek het Katwijks Museum, het strand en het nabije Leiden, of volg de historische fietsroute, ideaal om te fietsen.

Romeinen, Brittenburg en Willibrord

In de Romeinse tijd vormde de Rijn hier de noordgrens van het Romeinse Rijk, en de monding bij Katwijk was een strategische plek.

De Limes: langs de Rijn liep de Neder-Germaanse Limes, de grens van het rijk; in Katwijk is het verloop ervan met klinkers in de straat aangegeven.
De Brittenburg: de Romeinen bouwden bij de monding een fort, waarvan de resten in de 15e, 16e en 17e eeuw na stormen op het strand tussen Katwijk en Noordwijk zichtbaar waren; het fort is uiteindelijk door de zee verzwolgen.
Caligula (40): volgens de overlevering liet keizer Caligula in het jaar 40 aan deze kust een vuurtoren bouwen en zijn soldaten schelpen verzamelen, al wordt dit verhaal ook bij andere kustplaatsen gezocht.
Romeinse vondsten: bij opgravingen zijn in Katwijk menselijke resten, potten, bronzen voorwerpen en glas uit de tweede eeuw na Christus gevonden.
Willibrord (690): in 690 landde de missionaris Willibrord met elf gezellen bij de Rijnmonding, vanwaar hij het christendom naar de Friezen bracht.

In de middeleeuwen groeiden Katwijk aan den Rijn en Katwijk aan Zee uit tot een boerendorp en een vissersdorp onder één heer.

Catwijck (1224): in 1224 noemt een oorkonde van graaf Floris IV voor het eerst Apud Rhenum Catwijck; de naam komt mogelijk van de Germaanse stam de Chatten of van het oude woord kat voor een vissersboot.
De heren van Wassenaer: de heerlijkheden van de beide Catwijcken en 't Zandt waren van 1340 tot 1795 grotendeels in bezit van het huis Wassenaer, met een periode onder de families Van Ligne en Van Lyere.
Vismarkt aan zee (1388): in 1388 werd de vismarkt van Katwijk aan den Rijn verplaatst naar Katwijk aan Zee, dat uitgroeide tot een echt vissersdorp met smalle straatjes tegen de wind.
De Witte Kerk (rond 1460): toen Katwijk aan Zee rond 1460 een eigen parochie werd, verrees de Andreaskerk, nu de Witte Kerk; nadat de zee in de 17e eeuw veel huizen eromheen verzwolg, kwam de kerk aan de boulevard te staan.
Het Mallegat (1572): in 1572 werd een kanaal van Katwijk aan den Rijn naar zee gegraven, maar het verzandde en eindigde als het Mallegat; pas in de 19e eeuw kreeg het Rijnwater met het Uitwateringskanaal weer een uitweg naar zee.
De Vuurbaak (1605): in 1605 kreeg Katwijk van prins Maurits toestemming voor een vuurbaak, ook wel Vierboet; daarna kreeg elke vissersplaats aan de kust zo'n licht, dat alleen brandde als de eigen vloot op zee was.
Het vissersleven: het Katwijks Museum in de Voorstraat toont schilderijen, scheepsmodellen en het dagelijks leven in het oude vissersdorp.

In de 19e eeuw kwam er nieuw leven in Katwijk, dankzij de gezonde zeelucht en de vrije haringvisserij.

Het Groot Badhotel (1845): twintig investeerders bouwden in 1845 het Groot Badhotel, waar gemeentearts H. Polijn Büchner het zeebaden aanprees; badgasten kwamen per diligence en later per omnibus vanaf het station in Leiden.
Bloei en verval: het hotel werd in 1919 uitgebreid en gemoderniseerd en bloeide tot de beurskrach van 1929, waarna het werd afgebroken.
Gezonde zeelucht: in 1908 kwam het Zeehospitium, een sanatorium voor Rotterdamse kinderen met tuberculose, en in 1922 de Leidsche buitenschool, een openluchtschool voor bleke stadskinderen.
Haring op de Noordzee (1857): de Visserijwet van 1857 maakte de haringvisserij vrij, waarna de Katwijkers verder op de Noordzee gingen vissen; omdat Katwijk geen haven heeft, lagen hun schepen voortaan in IJmuiden.
De grootste vloot: eind jaren zestig had Katwijk met 180 schepen de grootste vissersvloot van Nederland, en rederij Parlevliet & Van der Plas groeide uit tot het grootste visverwerkende bedrijf van het land.

De Tweede Wereldoorlog veranderde het gezicht van Katwijk aan Zee, waarna het dorp met zijn buren uitgroeide tot één gemeente.

Gesloopt voor de Atlantikwall: in de oorlog braken de Duitsers een strook huizen van zo'n 200 meter breed langs de kust af om plaats te maken voor de Atlantikwall.
Een nieuwe boulevard: pas na de oorlog kreeg de boulevard zijn huidige aanzicht, met de Witte Kerk en de Vuurbaak als oude herkenningspunten.
Eén gemeente: eind jaren tachtig groeiden Katwijk aan Zee, Katwijk aan den Rijn en Katwijk-Noord samen, en sinds 1 januari 2006 horen ook Rijnsburg en Valkenburg bij de gemeente Katwijk.
Eigen karakter: kerk, familiebedrijven en voetbal vormden lang een hechte gemeenschap in het oude dorp, die nog altijd een eigen sfeer heeft.

Vanaf de boulevard fietst u langs de oudste gebouwen van het vissersdorp en door de duinen naar een stukje spoorweggeschiedenis.

Vuurbaak: begin bij de Vuurbaak aan het Vuurbaakplein, in de zomer te beklimmen.
Witte Kerk: loop langs de Andreaskerk aan de boulevard, de kerk van de vissers.
Katwijks Museum: ontdek het vissersverleden in het Katwijks Museum in de Voorstraat.
Vlaggeduin: geniet vanaf het Vlaggeduin van het uitzicht over dorp en duinen.
Stoomtrein: rijd mee met de historische locomotieven van de Stoomtrein Katwijk Leiden bij Valkenburg.

Combineer de plekken hierboven in een fietstocht van ongeveer 10 kilometer, van de boulevard van Katwijk aan Zee via de duinen naar Valkenburg.